"ჩვენი მზე იყო მთვარე"

კახა ესებუა

"ჩვენი მზე იყო მთვარე" 
(ლიტველი პარტიზანები)

ისტორიაში მოლოტოვ-რიბენტროპის 1939 წლის პაქტად შესული ხელშეკრულებით მოხდა აღმოსავლეთ ევროპის გავლენის სფეროებად გადანაწილება, რომლის ძალით ბალტიისპირეთი საბჭოთა კავშირს ერგო. ამავე წლის ბოლოს, საბჭოთა ხელისუფლების ზეწოლით, ხელმოწერილი ურთიერთდახმარების ხელშეკრულების შედეგად ლიტვაში საბჭოთა სამხედრო ბაზები განლაგდა. მოგვიანებით კი, საბჭოური ულტიმატუმის საფუძველზე, მათი რაოდენობა გაათმაგდა. ბალტიისპირელებისთვის აშკარა გახდა - მათი თავისუფლება უდიდესი საფრთხის წინაშე დადგა. 1940 წლის ზაფხულში ლიტვასა და ბალტიისპირეთის დანარჩენ ორ რესპუბლიკაში სიტუაცია დაიძაბა. ქვეყნის კანონიერმა ხელისუფლებამ ზეწოლას ვეღარ გაუძლო. ლიტვის პრეზიდენტი სმეტონა, უახლოეს გარემოცვასთან ერთად, ქვეყნიდან გაიქცა. სტალინის ბრძანებით, ქვეყნის მმართველობა ხელში ადგილობრივმა კომუნისტებმა აიღეს, რომლებიც უაპელაციოდ ასრულებდნენ ახალი ცენტრის, მოსკოვის ბრძანებებს.
1940 წლის 3 აგვისტოს ლიტვამ 22 წლიანი დამოუკიდებლობა საბჭოთა კავშირში “ნებაყიფლობით” გაწევრიანებით დაასრულა. ახალმა ხელისუფლებამ ქვეყნის სოციალიზაცია დაიწყო. მესაკუთრეებს ჩამოართვეს მიწები, დაიწყო რეპრესიები, დაჭერები, გადასახლებები... ანუ, ის ყველაფერი, რაც ქართველმა ერმა 70 წლის განმავლობაში, 1921 წლის შემდეგ გადაიტანა.
ბალტიისპირეთის სამივე ქვეყანაში დაშალეს სახელმწიფოებრიობის უპირველესი გარანტი – შეიარაღებული ძალები. ჯარში დაიწყო მასიური წმენდა. პატრიოტულად განწყობილ ოფიცრებს უმკაცრესად უსწორდებოდნენ. ლიტვის შეიარაღებული ძალები გადაიქცა საბჭოთა კავშირის წითელი არმიის ერთ-ერთ დანაყოფად. სწორედ აქედან იღებს სათავეს ისტორია, რომელიც მეოცე საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე თავდადებულ, რომანტიულ და, ამასთან, ტრაგიკულ ბრძოლად ითვლება. ბრძოლა დამოუკიდებლობისთვის, თავისუფლებისთვის, ბრძოლა სამშობლოსთვის საბჭოთა ოკუპაციის წინააღმდეგ, რომელიც მეტნაკლები ინტენსიობით 1991 წლამდე, საბჭოთა იმპერიის დაშლამდე გრძლედებოდა და რომელიც საბოლოოდ ბალტიისპირეთის რესპუბლიკების მიერ დამოუკიდებლობის დაბრუნებით დასრულდა.
ბალტიისპირელები 1940 წელს მიხვდნენ, რომ მათ თავისუფლებისთვის ბრძოლა მოუწევდათ. წლის ბოლოდან დაიწყო პარტიზანული დაჯგუფებების შექმნა. მებრძოლები საკუთარ თავს "ტყის ძმებს" უწოდებდნენ.
თუმცა პარტიზანული მოძრაობა მთელი თავისი სიმწვავით ჯერ არ იყო გაღვივებული. საბჭოთა რეპრესიები კი ამისთვის საკმაოდ ნოყიერ ნიადაგს ქმნიდა. მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამდე ცოტა ხნით ადრე 18 500 ლიტველი სხვადასხვა ბრალდებით საბჭოთა კავშირის ყველაზე ცივ წერტილებში გადასახლეს. ცოტა ხანში ლიტველ სამხედროებს საბრძოლო ვაზნები ჩამოართვეს. რამდენიმე დღეში, 22 ივნისს ნაცისტური გერმანია ლიტვის ტერიტორიაზე შეიჭრა. საბჭოელები მართალი აღმოჩნდნენ.
ლიტველებმა ისე მიიღეს გერმანელები, როგორც განმანთავისუფლებლები. თვითოეული სამხედრო ნაცისტებს ჩაბარდა. ლიტვის აქტივისტთა ფრონტმა ისარგებლა მესამე რეიხის სამხედრო წარმატებით. ქალაქ კაუნასში დაიწყო გადატრიალება. ერთ დღეში ამბოხებულებმა დაიკავეს ფოსტა, ტელეგრაფი, პოლიციის შენობები, არსენალი... ამავე დღეს ლიტვის დროშების ხელახლა აღმართვამ მოსახლეობას ამცნო, რომ ლიტვა, ერთწლიანი პაუზის შემდეგ, ისევ დამოუკიდებელი რესპუბლიკა გახდა. ამბოხება საკმაოდ მასშტაბური გამოდგა. მასში ლიტველების მხრიდან ასი ათასი ადამიანი მონაწილეობდა, აქედან 2000 დაიღუპა. გერმანელებმა ქალაქი წინააღმდეგობის გარეშე ჩაიბარეს.
ლიტველები მალევე მიხვდნენ, რომ არც გერმანული ოკუპაცია იყო მათთვის შვება. გერმანელებმა დაშალეს ლიტვის დროებითი ეროვნული მთავრობა. ჰიტლერმა გამოაცხადა თავისი გეგმები ბალტიისპირეთთან დაკავშირებით. ფიურერი არ აპირებდა მათთვის დამოუკიდებლობის მინიჭებას. ეს მიწები მესამე რეიხის საკუთრება უნდა გამხდარიყო.
ლიტველებს კიდევ ერთი მიზეზი ჰქონდათ იმისთვის, რომ გერმანელების წინააღმდეგაც ისევე ებრძოლათ, როგოც საბჭოელებისა – ლატვიელებისა და ესტონელებისგან განსხვავებით, გერმანელები მათ არიულ რასად არ მიიჩნევდნენ პოლონელებთან სიახლოვის გამო. მკვლევარები სწორედ ამას თვლიან მთავარ მიზეზად, რომ ლიტველებმა საკუთარი ესესის ლეგიონები არ შექმნეს.
თუმცა ნაცისტები ლიტველებს სხვა მიმართულებით ამზადებდნენ. ისინი ადგილობრივ მოხალისეებს საკუთარ სადაზვერვო სკოლებში აგზავნიდნენ, სადაც მტრის ზურგში მოქმედებას ასწავლიდნენ. მოგვიანებით გამოჩნდა, რომ ეს სტრატეგია საკმაოდ გამართლებული იყო.
გერმანული ოკუპაცით გამოწვეულმა იმედგაცრუებამ და გესტაპოს მიერ მალევე დაწყებულმა რეპრესიებმა პარტიზანების რიცხვი კიდევ უფრო გაზარდა. ტყეში ძირითადად ძველი სამხედროები მიდიოდნენ.
1944 წელს, როდესაც გერმანელების მდგომარეობა ფრონტზე უკვე საკმაოდ რთული იყო, ჰიტლერმა ლიტველებს უფლება მისცა შეექმნათ ტერიტორიული არმია, რომელიც საბჭოელების წინსვლას ბალტიისპირეთის საომარ თეატრში შეაჩერებდა. გაწვევა ნებაყოფლობით იყო. ლიტვამ არც ისე კარგად აღჭურვილი, ოცი ათასიანი, თუმცა, რაც მთავარია, საკუთარი არმია მიიღო. არმიის თითქმის ყველა ოფიცერი ძველ ომისწინანდელ ჯარში იყო ნამსახურები. შეიარაღებულ ძალებს სათავეში ცნობილი ლიტველი გენერალი პოვილას პლეჩავიუკუსი ჩაუდგა. თუმცა გერმანელებმა მალევე აიღეს ხელში მართვის სადავეები, არმიის ხელმძღვანელობა კი დაიჭირეს.
ლიტველთა არმიის კონტიგენტის ნახევარი ტყეებში გავიდა. ნაცისტებს ყურადღებას უკვე ნაკლებად აქცევდნენ. ყველა ხვდებოდა, რომ სამ წლიანი გერმანული ოკუპაცია დასასრულს უახლოვდებოდა. ლიტველები მოახლოებულ წითელ არმიასთან საბძოლველად ემზადებოდნენ. ხელმეორე ოკუპაცია გარდაუვალი იყო.
ლიტველები მალევე დარწმუნდნენ, რომ საბჭოთა არმიას მისი უთვალავი წითელარმიელით და НКВД-ს სასტიკი დანაყოფებით ისინი კონვენციურ ბრძოლას ვერ გაუმართავდნენ. 1944 წლის ივლისის ბოლოსთვის წითელი არმია უკვე მთელ ლიტვას აკონტროლებდა. აქედან იღებს სათავეს პარტიზანული მოძრაობის აქტიური ფაზა.
წლის ბოლოსთვის უკვე საბოლოოდ იყო ჩამოყალიბებული პარტიზანული მოძრაობის სტრუქტურა, სტრატეგია და ტაქტიკა გუერილების არსებული გამოცდილების თეორიისა და პრაქტიკის გამოყენებით.
ლიტვა ცხრა რეგიონად დაიყო. თითოეულ რეგიონს ჰყავდა საველე მეთაური. დანაყოფები ძირითადად მცირე იყო, თუმცა მათი მოქმედების კოორდინაცია ცენტრიდან წარმოებდა. ჯგუფები იმდენად ძლიერები იყვნენ, რომ შეეძლოთ საკმაოდ დიდი ტერიტორიის დაკავება და გაკონტროლება. საველე მეთაურები ფსევდონიმებს იღებდნენ, რათა მათი ოჯახები НКВД-ს არ ეპოვნა. კავშირები დამყარდა შვედურ და ბრიტანულ დაზვერვასთან. მებრძოლების ძირითად ნაწილს ტყეში გასული გლეხები შეადგენდნენ. ინსტრუქტაჟს მათ პროფესიონალი სამხედროები უტარებდნენ, რომელთა უმეტესობას პარტიზანული ომის ხელოვნება გერმანიის სასწავლებლებში ჰქონდა შესწავლილი. არსებობდა სპეციალური იატაკქვეშა სამხედრო აკადემია, რომელიც საკმაოდ კვალიფიციურ ოფიცრებს ამზადებდა. მოგვიანებით ის НКВД-ს ნაწილების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სამიზნე გახდა.
ლიტვის პარტიზანული მოძრაობა რამდენიმე შრისგან შედგებოდა. პირველი იყვნენ აქტიური პარტიზანები, რომლებიც კარგად იყვნენ მომზადებულები და შეიარაღებულები და ჰქონდათ ბრძოლის საკმაოდ დიდი გამოცდილება. მათ "ტყის ძმებს" ეძახდნენ.
მეორე შრეს პასიური პარტიზანები შეადგენდნენ, რომლებიც შეიარაღებულები იყვნენ, მაგრამ ტყეებში არ ცხოვრობდნენ. საბრძოლო მოქმედებებშიც განსაკუთრებულ შემთხვევაში ებმებოდნენ.
მესამე შრე კი შედგებოდა უბრალო ადამიანებისგან, რომლებიც პარტიზანებს ინფორმაციით, ფულით, საკვებით და სხვა საშუალებებით ეხმარებოდნენ. მათ მეკავშირეები ერქვათ. ისინი დაკავებული იყვნენ სადაზვერვო მუშაობითაც. მეკავშირეებად, ძირითადად, ქალებს და ბავშვებს იყენებდნენ, რადგან ეჭვი მათზე ყველაზე ნაკლები იყო. თითოეულ დანაყოფში იყო ქსიონსი, ანუ მღვდელი, რომელიც "ტყის ძმებთან" ერთად იარაღით ხელში იბრძოდა.
"ტყის ძმები" სპეციალურად აგებულ ბუნკერებში იმალებოდნენ. მათი სიღრმე სამ მეტრზე მეტი იყო. ბუნკერებს თხრიდნენ სახლებისა და სამეურნეო ნაგებობების ქვეშ, შენიღბვის მიზნით კი ზემოდან რგავდნენ ნაძვის ხეს.
პარტიზანები საკმაოდ კარგად იყვნენ შეიარაღებულები. მათ არსენალში იყო როგორც ჩეხური "შკოდას" ტიპის იარაღი, ასევე რუსული "მაქსიმკას" ტიპის მძიმე ტყვიამფრქვევები, ნაღმმტყორცნები; ასევე სხვადასხვა კალიბრის საბჭოთა შეიარაღება. პარტიზანები ატარებდნენ უნიფორმებსაც.
ბალტიისპირელი გუერილები მთელი დღეები ამ ბუნკერებში იმალებოდნენ, ღამე კი მათი სტიქია იყო. ამას გამოხატავს მათი იმდროინდელი დევიზიც - "ჩვენი მზე იყო მთვარე".
როგორც კლასიკური პარტიზანული მოძრაობა, ბალტიისპირული გუერილაც მძლავრ იდეოლოგიურ საფუძველზე იდგა. წარმატებით გამოიცემოდა რამდენიმე ანტისაბჭოთა გაზეთი. ისინი სერიოზულ კონკურენციას უწევდნენ საბჭოურ საინფორმაციო საშუალებებს.
იდეოლოგიურ მუშაობას წითელი სპეცსამსახურებიც აწარმოებდნენ. ისინი ხვდებოდნენ, რომ ტყის ძმების, ისევე როგორც, ზოგადად, ყველა პარტიზანული მოძრაობის დასაყრდენი ადგილობრივი მოსახლეობა იყო. ამიტომაც НКВД-ს ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილებით შეიქმნა სპეციალური ჯგუფები, რომლებიც პარტიზანების ფორმაში გადაცმულები აწიოკებდნენ სოფლის მოსახლეობას. მაშინ არსებული ტექნოლოგიით ახდენდნენ ფოტომონტაჟსაც. "ტყის ძმების" რომელიმე ფოტოზე ერთი ან ორი პარტიზანის მაგივრად НКВД-ს ცნობილ თანამშრომლებს სვამდნენ, სურათებს კი შემდეგ სოფლის მოსახლეობაში ავრცელებდნენ.
1944 წლის ბოლოს ჩატარდა წითელი არმიისა და НКВД-ს ერთობლივი მსხვილი ოპერაცია. ამ ოპერაციის დროს მოკლეს 2000 კაცი. გადაწვეს ის სოფლები, რომლებიც ეჭვმიტანილები იყვნენ პარტიზანების დახმარებაში.
საპასუხოდ პარტიზანები თავს ესხმოდნენ კომუნისტური მთავრობის უმაღლეს პირებს, ანადგურებდნენ ადამიანებს, ვინც ეჭვმიტანილი იყო საბჭოელებთან თანამშრომლობაში, შლიდნენ მიტინგებს.
1945 წლის ივლისში НКВД-მ დამატებით ათი ათასიანი კონტიგენტი შეიყვანა ლიტვაში. მთავრობის მუშაობა პარალიზებული იყო. პარტიზანებმა ბევრი ჩინოვნიკი მოკლეს. თანამდებობაზე მუშაობა აღარვის უნდოდა. 1946 წლის განმავლობაში НКВД ატარებდა ეგრეთწოდებულ აღმოჩენა-განადგურების ოპერაციებს. მათ ეფექტი მეტ-ნაკლებად გააჩნდათ, თუმცა თავად, ძირითადად, უფრო დიდი დანაკარგებით ასრულებდნენ ოპერაციებს, ვიდრე პარტიზანები.
1946 წლის ზაფხულამდე, ორი წლის განმავლობაში ცხრა ათასი პარტიზანი განადგურდა. თუმცა თავად წითელარმიელებსაც მოტივაცია არ გააჩნდათ. მეორე მსოფლიო ომი დასრულებილი იყო. გამარჯვების შემდეგ ლიტვის ტყეებში სიკვდილი არავის უნდოდა.
1946 წლის მიწურულს პარტიზანების ტაქტიკა მიმართულ იქნა დანიშნული უმაღლესი საბჭოს არჩევნების ჩასაშლელად. არჩევნები ფორმალობა იყო, ბიულეტინებზე კანდიდატები უკვე შემოხაზულები იყვნენ. პარტიზანები იჭრებოდნენ საარჩევნო უბნებში, წვავდნენ ბიულეტინებს, ხვრეტდნენ კომისიის წევრებს. მოსახლეობა არჩევნებში მონაწილეობის მიღებაზე უარს აცხადებდა.
დაახლოებით ამ დროს პარტიზანების ხელმძღვანელობა ხელში აიღო იონას ჟემანტისმა. ბრიგადის გენერალი იონას ჟემანტისი, იგივე ვიტაუტასი გასაბჭოებამდე ლიტვის არმიის ოფიცერი იყო. მოგვიანებით პარტიზანულ მოძრაობაში ჩაება და იქ დიდ წარმატებასა და აღიარებას მიაღწია. ადამიანი, რომელმაც ლიტვის ისტორიის ამ მონაკვეთში უდიდესი როლი შეასრულა. მოგვიანებით НКВД-მ ლიტვაში ჩეკისტთა ელიტარული დანაყოფი მიავლინა. მათ პარტიზანების წინააღმდეგ ბრძოლის გამოცდილება აფხაზეთში, ჩეჩნეთსა და მანჯურიაში ჰქონდათ მიღებული. ჩეკისტთა ეს დანაყოფი განსაკუთრებული სისასტიკით გამოირჩეოდა. ოპერაციების მსვლელობისას მისი შემადგენლობა ანადგურებდა როგორც პარტიზანებს, ასევე ყველა ადამიანს, ვინც შეესწრებოდა ამ ოპერაციას, მათ შორის, მშვიდობიან მოსახლეობასაც.
1947 წელს საბჭოთა სპეცსამსახურები ამუშავებენ პარტიზანთა ლიდერების ფიზიკური ლიკვიდაციის გეგმას. ეს ცნობილ ჩეკისტ ნაუმ პანტინგონს დაევალა, რომელიც პირადად ხელმძღვანელობდა ტროცკის მკვლელობას.
საპასუხოდ, 1948 წელს პარტიზანები ატარებენ ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ოპერაციას. ისინი თავს დაესხნენ სოფელს, რომლის მოსახლეობაც უკვე გადასახლებული იყო და იქ სხვა რეგიონის მაცხოვრებლები ჩაასახლეს. სოფელს შინაგანი ჯარი იცავდა. ოპერაცია დიდი მსხვერპლით დასრულდა. შედეგად სოფელმა ადგილსამყოფელი ინაცვლა და მსგავსი კოლონიზაციები შეჩერდა.
მალე მოსკოვიდან ლიტვაში ნიკოლაი სოკოლოვი იგზავნება. ის ოპერატიული დაჯგუფებების ფორმირების საუკეთესო სპეციალისტად ითვლებოდა. სპეცსამსახურებმა დაიწყეს ტყვედ აყვანილი პარტიზანების გადმობირება. სიტუაცია იმდენად აირია, რომ უკვე თავად პარტიზანებიც ვეღარ ხვდებოდნენ, ვისი ნდობა შეიძლებოდა და ვისი - არა... ამავე წელს ლიკვიდირებულ იქნა ოთხმოცამდე საველე მეთაური.
იონას ჟემანტისი მიხვდა, რომ ძალები არ იყო თანაბარი. პარტიზანები ვერ გაიმარჯვებდნენ, თუკი დახმარება გარედან არ მოვიდოდა. გაიგზავნა ორი საუკეთესო აგენტი, რომლებიც გადაიპარნენ შვედეთში, ადგილობრივ დაზვერვას გადასცეს დოკუმენტები და უკან დაბრუნდნენ.
მაგრამ დასავლეთმა საკმარისი ყურადღება არ დაუთმო ბალტიისპირეთის ოკუპაციას. ამერიკის კონგრესმა მხოლოდ სამი წლის შემდეგ განიხილა ეს დოკუმენტები. პარტიზანებმა მიიღეს სიმბოლური დახმარებაც, რამდენიმე ათასი დოლარი და პატარა წერილი – მიიღეთ ეს მცირე დახმარება, როგორც ნიშანი გაგებისა ბოლშევისზმთან ბრძოლაში.
საბჭოთა ხელისუფლება პარტიზანებს ყველა შესაძლო საშუალებით ებრძოდა. ჩამოყალიბდა ხალხის დამცველთა რაზმები, ე.წ. გამანადგურებლები, რომლებიც იდეური კომუნისტებისგან და ყოფილი პარტიზანებისგან შედგებოდა, ისინი საკუთარი და მათი ახლობლების სიცოცხლის გამოსყიდვას ყოფილი თანამებრძოლების მიმართ გაუგონარი სისასტიკით ცდილობდნენ.
მალე სპეცსამსახურებმა მიიღეს სპეციალური დავალება – ეპოვნათ და დაეკავებინათ გენერალი იონას ჟემანტისი. მასზე ჩეკისტებს არცთუ დიდი ინფორმაცია გააჩნდათ, - რამდენიმე შტრიხი გარეგნობიდან, იყო განათლებული, უყვარდა მუსიკა და საკმაოდ კარგად მღეროდა.
1949 წლის 16 თებერვალი ძალიან მნიშვნელოვანი თარიღია ლიტვის ისტორიაში. ამ დღეს ლიტვის პარტიზანული მოძრაობის საველე მეთაურებმა მიიღეს ლიტვის მომავლის დეკლარაცია. ეს იყო ლიტვის დროებითი მთავრობა, რომლის მეთაურადაც გენერალი იონას ჟიმანტისი აირჩიეს.
ჟემანტისმა მაშინვე ენერგიული ზომები მიიღო იმისთვის, რომ მინავლებული პარტიზანული მოძრაობა ისევ გაეღვივებინა. მან ლიტვა სამ სამხედრო ოლქად დაყო. შემოიღო ახალი წოდებრივი სისტემა და ახალი ნიშნები. ლიტვის ახალი არაფორმალური მეთაური უკვე მუდმივად საკუთარ ბუნკერში იჯდა. 1951 წელს მან მიკროინსულტიც გადაიტანა. მასთან მუდმივად მორიგეობდა პირადი დაცვის უფროსი, იოზეს პალუბიატსკისი და მედდა. საუბრობდნენ ჩურჩულით, რადიოს მხოლოდ ახალი ამბებისთვის რთავდნენ.
მოგვიანებით ნაუმ პანტინგონის მიერ ჩატარებული ოპერაციის შედეგად ლიკვიდირებულ იქნა იოზას ლუგშუ - პარტიზანთა დაზვერვის უფროსი. ამის შემდეგ ისედაც სუსტი კავშირი დასავლეთთან მთლიანად გაწყდა. ბალტიისპირელები უკვე აცნობიერებდნენ, რომ ადამიანური და მატერიალური რესურსები ძალიან შემცირდა და უწინდელივით დიდი ჯგუფების არსებობა შეუძლებელი ხდებოდა. თუმცა მცირე ჯგუფები საბოტაჟის ტაქტიკით აგრძელებდნენ ბრძოლას.
1952 წელს ლიტვაში კოლექტივიზაცია დასრულდა. პარტიზანებს ხელიდან მთავარი დასაყრდები გამოეცალათ – მოსახლეობა. ამ წელს პარტიზანული მოძრაობის აქტიური ფაზა დასრულდა. ბოლო დიდი დაჯგუფება “რკინის მგელი” ამ წლის შემოდგომაზე დაიშალა.
1953 წლის გაზაფხულზე ჩეკისტებს ხელში ჩაუვარდათ გენერალ ჟიმანტისის დაცვის უფროსი იოზეს პალუბიატსკისი. დაკითხვაზე დაცვის უფროსმა ჟიმანტისის ბუნკერის ადგილსამყოფელი გათქვა.
30 მაისს ჟემანტისის ბუნკერში დამაძინებელი ხელყუმბარა ისროლეს. პარტიზანული მოძრაობის ლიდერი და ლიტვის არაფორმალური პრეზიდენტი, რომლის დაკავებასაც წლების განმავლობაში НКВД, КГБ და სხვა უწყებები ცდილობდნენ, უკვე საბჭოელების ხელში იყო. გენერალი მოსკოვში, ლუბლიანკაზე გადაიყვანეს. 24 ივნისს ჟემანტისის საკნის კარები გაიღო, ის დაკითხვაზე გაიყვანეს. პარტიზანთა ლიდერი შეგუებული იყო სასიკვდილო განაჩენს. დაკითხვაზე მარტო შეუშვეს. მაგიდასთან იმჟამად საბჭოთა კავშირის პირველი პირი, ლავრენტი პავლეს ძე ბერია იჯდა. მათ ერთი საათის განმავლობაში ისაუბრეს. გადმოცემების თანახმად, ბერიამ ჟემანტისს სწორედ ის შესთავაზა, რისთვისაც ლიტვის პარტიზანების მეთაური მთელი შეგნებული ცხოვრება იბრძოდა – სიტყვის თავისუფლება და კერძო საკუთრება ლიტვაში, პირადად მას კი ლიტვის პრეზიდენტობა. არავინ იცის, როგორ განვითარდებოდა ეს ისტორია და ვერც ვერავინ შეიტყო. მეორე დღეს ლავრენტი ბერია თავად დააპატიმრეს.
ერთი წლის შემდეგ ვილნიუსში ჩატარდა დახურული სასამართლო. ლიტველმა მოსამართლემ ჟემანტისს სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანა.
გენერლის ბოლო სურვილი შვილის ნახვა იყო. მას მხოლოდ სურათი აჩვენეს. ლაიმუტისს კისერზე პიონერის სამკერდე ნიშანი ეკიდა. მიუხედავად ჟემანტისის გაცემისა, სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანეს მის დაცვის უფროსს იოზეს პალუბიატსკისსაც.
ასე მთავრდება ბალტიისპირელი პარტიზანების, "ტყის ძმების" ბრძოლის ძირითადი ეტაპი. 1955-1956 წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ პარტიზანებს ამნისტია შესთავაზა. ბევრი პარტიზანი დათანხმდა ამ შეთავაზებას. 1956 წელს საბჭოთა არმიის უნგრეთში შეჭრამ ბალტიისპირელებს დასავლეთის მკაცრი რეაქციის იმედი მისცა, თუმცა ტყუილად. ამავე წელს სიკვდილით დასაჯეს პარტიზანების ერთერთი ლიდერი ადოლფას რამანაუსკასი. ბევრი პარტიზანი თავად დაუბრუნდა სამოქალაქო ცხოვრებას შეცვლილი სახელებით და გვარებით. 60-იან წლებში ცალკეული დაჯგუფებები ადგილ-ადგილ იჩენდნენ თავს, თუმცა მათთან გამკლავება კომუნისტებს აღარ უჭირდათ. ბოლო ლიტველი პარტიზანი, რომელიც საბჭოთა კავშირის ციხეში მოხვდა ბენედიქტას მიკულისი იყო. ის 1971 წელს აიყვანეს. 1978 წელს КГБ-ს აგენტებმა ესტონეთში ცნობილ პარტიზან აუგუსტუს საბეს მიაკვლიეს. აუგუსტუსმა ციხეში მოხვედრას თვითმკვლელობა არჩია. 1994 წელს იანის პინუპსმა, ცნობილმა ლატვიელმა პარტიზანმა ლატვიის პასპორტი აიღო. ის ტყეში 1945 წელს გავიდა. საბჭოთა პასპორტი არ ჰქონია. ჟურნალისტის შეკითხვაზე, რაზე ოცნებობდა პარტიზანული ცხოვრების განმავლობაში, უპასუხა – თუნდაც ერთი წამით ისევ მენახა რიგა, როგორც დამოუკიდებელი ლატვიის დედაქალაქი.
და ბოლოს, 2009 წელს ბრიგადის გენერალი იონას ჟემანტისი ოფიციალურად გამოცხადდა ლიტვის მეოთხე პრეზიდენტად.

Talvisota

ზურა ოდილავაძე

,,ზამთრის ომი”

ცხადი ისტორიული პარალელების გამო, საინტერესო იქნება, გავიხსენოთ თუ როგორ იპყრობდა მეზობელ, დამოუკიდებელ, პატარა ფინეთს უზარმაზარი საბჭოთა იმპერია და, როგორ ცდილობდა ამისთვის გამოეყენებინა ადგილობრივი მოღალატეები...
,,ზამთრის ომი” (ფინ. Talvisota) - ეს იყო შეიარაღებული კონფლიქტი 1939 წლის 30 ნოემბრიდან 1940 წლის 12 მარტამდე სსრკ-ს და ფინეთს შორის.
1939 წლის 3 ნოემბერს ,,პრავდაში” გამოჩნდა სტატია, სადაც ბუნდოვნად იყო ნახსენები, რომ ფინეთი ჯიუტად უარყოფს საბჭოთა კავშირის მშვიდობიან წინადადებებს და მოქმედებს ვიღაც დაუსახელებელი, მაგრამ ყველასათვის ცნობილი ,,ომის წამქეზებლებლების” კარნახით.
1939 წლის 26 ნოემბერს ,,პრავდა” აქვეყნებს სტატიას სახელწოდებით: ,,მასხარა პრემიერის პოსტზე”. ეს ,,მასხარა” გახლდათ _ რუსეთის საიმპერატორო არმიის კავალერიის გენერალ-ლეიტენანტი, ფინეთის არმიის გენერალი, ფელდმარშალი, ფინეთის მარშალი, ფინეთის პრემიერი და შემდეგ პრეზიდენტი, დიდი ფინელი სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, ბარონი კარლ გუსტავ მანერჰეიმი (შვედ. Carl Gustaf Emil Mannerheim).
,,პრავდის” მოწინავე სასტარტო რევოლვერის გასროლას ნიშნავდა. დაიწყო საბჭოთა პროპაგანდისთვის დამახასიათებელი ბინძური კამპანია ფინეთის მთავრობის წინააღმდეგ, რომელიც რამოდენიმე დღეში ისტერიულ ღრიალში გადავიდა: ,,..დადგა ჟამი გავანადგუროთ ეს საძაგელი ქინქლა! აღვგავოთ პირისაგან მიწისა ფინელი ავანტიურისტები! ვაი, მათ, ვინც ჩვენ გზაზე აღმოჩნდება! გაცოფებულ ძაღლებს არ ელაპარაკებიან, მათ ანადგურებენ! მოუსვენარი პატრონის მიერ მოსეულო ფინელო ძაღლებო...”.
დროის უქონლობის გამო, ანტიფინური კამპანია, ომამდე სულ ხუთი დღით ადრე დაიწყო. ქარხნებში გაიმართა უამრავი ,,სტიქიური მიტინგი”, წამყვანმა საბჭოთა პოეტებმა სახელდახელოდ შექმნეს სათანადო ნაწარმოებები.
ომის ოფიციალურ საბაბად გამოყენებულ იქნა 1939 წლის 26 ნოემბერს მომხდარი ,,მაინილის ინცინდენტი”. დასახლებულ პუნქთან მაინილა განხორციელდა სსრკ-ს ტერიტორიის საარტილერიო დაბომბვა, რომელიც ინსცენირებულ იქნა თვით საბჭოთა მხარის მიერ. მიუხედავად ფინეთის მთავრობის დაჟინებული მოთხოვნისა, საბჭოთა კავშირმა უარი განაცხადა ინცინდენტის გამოძიებაზე. რეალურად კი ფინელმა მესაზღვრეებმა, ზუსტად დააფიქსირეს სროლების ფაქტი და მიმართულება, თუ საიდან გაიხსნა ცეცხლი. ობიექტური გათვლები ცხადყოფდა, რომ საარტილერიო დაბომბვა წარმოებდა სსრკ-ს ტერიტორიიდან. საბჭოთა ხელმძღვანელობამ, რაღა თქმა უნდა, ბრალი მომხდარ ინციდენტზე დააკისრა ფინეთის მთავრობას. საპროტესტო ნოტაში აღნიშნული იყო, რომ ცეცხლის შედეგად გარდაიცვალა 4 სამხედრო მოსამსახურე, ხოლო 10 დაიჭრა. საქართველოსთან აგვისტოს ომის მსგავსად, ასე გამოიძებნა ოფიციალური მიზეზი აგრესიის დასაწყებად.
,,ფინელი აგრესორების” საპასუხოდ, ლებედევ-კუმაჩის ლექსის ,,შურისგების საათი დგება” გვერდით ,,იზვესტია” აქვეყნებდა საბჭოთა მთავრობის ოფიციალურ ნოტას, დათარიღებულს 1939 წლის 28 ნოემბრით, რომელშიც ის იტყობინებოდა, რომ ,,ამიერიდან საბჭოთა კავშირი თავისუფლად თვლის თავს იმ ვალდებულებებისგან, რომლებიც აღებულ იქნა ფინეთზე თავდაუსხმელობის პაქტის თანახმად”. ყველასთვის ცხადი იყო, რომ სტალინი გეგმავდა ფინეთის სსრკ-ს შემადგენლობაში შეეყვანას და მის ძალადობრივ გასაბჭოებას, რადგან "მოლოტოვ-რიბენტროპის” საიდუმლო პაქტის საფუძველზე ფინეთი სსრკ-ს ინტერსთა სფეროს განეკუთვნა და იმპერია მას ადვილად მისართმევ, გემრიელ ლუკმად განიხილავდა.
30 ნოემბრის გამთენიისას წითელი არმიის ნაწილები გადავიდნენ დამოუკიდებელი ფინეთის საზღვრებს უზარმაზარ ფრონტზე ბალტიიდან ბარენცის ზღვამდე. ,,შურისგების საათიც” დადგა _ საბჭოთა თვითმფრინავების ორმა ასეულმა დაუშინა ბომბები 16 ფინურ დასახლებულ პუნქტს. ავიაციის მხოლოდ პირველი იერიშის შედეგად ჰელსინკზე მოკლულ იქნა 91, ხოლო 236 ადამიანი დაიჭრა. ყოველი ახალი შეტევისას მსხვერპლის რაოდენობა დიდად იზრდებოდა...
ჰელსინკის დაბომბვის შემდეგ მოლოტოვმა განაცხადა, რომ საბჭოთა თვითმფრინავები ყრიან.... პურით სავსე კალათებს(!) ჰელსინკის მოშიმშილე მოსახლეობისთვის, რის გამოც ფინელებმა ჭურვებს ,,მოლოტოვის კალათები" შეარქვეს.
უკვე 2 დეკემბერს დაიწყო ომის პროპაგანდისტული უზრუნველყოფის შემდეგი ეტაპი. მსგავსი ხერხი კარგადაა ცნობილი საქართველოს ოკუპაციის ისტორიიდან ,,შულავერის კომიტეტის” სახელწოდებით. იგივე ხრიკს მიმართა სსრკ-მ ომისშემდგომ აღმოსავლეთ ევროპასა თუ ოკუპირებულ ავღანეთში და ის გულისხმობს დაკავებულ ტერიტორიებზე ადგილობრივი მოღალატეების ხელით მარიონეტული ,,დემოკრატიული” მთავრობების შექმნას.
ომის დასაწყისშივე სსრკ-ს ტერიტორიაზე შეიქმნა მარიონეტული ,,ტერიიოკის მთავრობა”, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ფინელი კომუნისტი ოტო კუსინენი. მომდევნო დღეებში მოლოტოვი აწარმოებდა მოლაპარაკებებს შეერთებული  შტატების და შვედეთის ოფიციალურ წარმომადგენლებთან, რათა მათ ეცნოთ ,,ფინეთის სახალხო მთავრობა”. გამოცხადდა, რომ ფინეთის წინა მთავრობა გაიქცა და, შესაბამისად, ქვეყანას აღარ მართავს. სსრკ-მ ერთა ლიგაში განაცხადა, რომ ამიერიდნ მოლაპარაკებებს აწარმოებს მხოლოდ ახალ მთავრობასთან. ფრონტზე საქმეები რომ ოპერატიული გეგმის თანახმად განვითარებულიყო, ეს ,,მთავრობა” უნდა ჩაბრძანებულიყო ჰელსინკში გარკვეული პოლიტიკური მიზნით _ გაეჩაღებინა ქვეყანაში სამოქალაქო ომი. საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტი თავის მიმართვაში ფინეთის კომპარტიისადმი პირდაპირ მოუწოდებდა  ,,...დაემხოთ ჯალათების მთავრობა”. კუსინენის სიტყვაში ,,ფინეთის სახალხო არმიის” ჯარისკაცებისადმი კი პირდაპირ გაცხადებული იყო, რომ მათ წილად ერგოთ პატივი აღემართათ ,,დემოკრატიული ფინეთის რესპუბლიკის” დროშა პრეზიდენტის სასახლის შენობაზე ჰელსინკში.
,,ფინეთის სახალხო არმიის” ფორმირება დაიწყო 1939 წლის 11 ნოემბრიდან და დაკომპლექტებული იყო კარელებით და ფინელებით, რომლებიც მსახურობდნენ ლენინგრადის სამხედრო ოლქის საჯარისო ნაწილებში. ,,ფინელი მოხალისეების” რაოდენობა 25 ათასს აღწევდა და ისინი გამოაწყვეს პოლონეთის არმიის ნადავლ ფორმებში. ამ ,,სახალხო არმიას” უნდა შეეცვალა ფინეთში საბჭოთა საოკუპაციო ჯარები და გამხდარიყო ,,სახალხო მთავრობის” მთავარი საყრდენი.    
მაგრამ რეალურმა ვითარებამ ფრონტზე, ანტისაბჭოურმა განწყობებმა მსოფლიო საზოგადოებაში, აიძულა სტალინი განეხილა ,,სახალხო მთავრობა”, მხოლოდ როგორც საშუალება, ისიც არასაკმარისად ქმედითი, პოლიტიკური დაწოლისთვის ფინეთის კანონიერ ხელისუფლებაზე. როდესაც გაირკვა, რომ ომი ჭიანურდება, ხოლო ფინელი ხალხი არ ემხრობა ახალ მთავრობას, ის ჩრდილში გადავიდა და საერთოდ აღარ მოიხსენიებოდა ოფიციალურ პრესაში თუ დიპლომატიურ მოლაპარაკებებზე. 25 იანვრიდან კი სსრკ იძულებული შეიქნა ეცნო ჰელსინკის მთავრობა ფინეთის კანონიერ ხელისუფლებად, ხოლო მოლოტოვს და კომპანიას სამშვიდობო ხელშეკრულების მოწერა მაინც კანონიერი მთვარობის წარმომადგენლებთან მოუწიათ. ასე ჩაფლავდა ფინეთის დაპყრობის გეგმა კუსინენის მარიონეტული მთავრობის დახმარებით. ,,ფინეთის  სახალხო მთვარობამ” და მისმა ,,სახალხო არმიამ” თავისი სამარცხვინო არსებობა დაასრულეს...
წითელი არმიის დანაკარგები სამთვიან ომში ,,ფინელ ქინქლასთან” შემზარავია! დღემდე ზუსტი ციფრები არ არის ცნობილი. ყველაზე სანდო წყაროებში მოყვანილი მონაცემების ანალიზი საშუალებას იძლევა შეფასდეს ზოგადი დაუბრუნებელი დანაკარგების (მოკლული, ჭრილობებისგან გარდაცვლილი, ტყვეობაში გარდაცვლილი, უგზოუკლოდ დაკარგული) რიცხვი _ ის 127 ათასს აჭარბებს! საბჭოთა ავიაციამ, რომელიც ,,ზამთრის ომში” რიცხობრივად 26-ჯერ აღემატებოდა მოწინაარმდეგის ავიაციის რაოდენობას, მოახერხა დაეკარგა 650 საბრძოლო თვითმფრინავი! მხოლოდ კარელიის ყელზე მწყობრიდან გამოყვანილ იქნა 3179 ტანკი!
თვითმკვლელობის ტოლფასი ,,გამარჯვებიდან” ასეთი ზოგადი დასკვნა გაკეთდა: ,,ჩვენი ჯარი ორივე ძლიერი ფეხით დადგა ახალი, თანამედროვე, ნამდვილი არმიის ლიანდგზე!”
გარდა განხილული, ქართველებისთვის კარგად ცნობილი პოლიტიკური ხრიკებისა, რომელთაც რუსეთი ჩვეულებისამებრ იყებნებს საკუთარი აგრესის გასამართლებლათ, ,,ზამთრის ომის” ისტორიიდან, ჩვენთვის მეტად საინტერესოა, თუ როგორ მოახერხა მცირიცხოვანმა ერმა, უარესად შეიარაღებული ჯარით, წინ აღდგომოდა ძლევამოსილ იმპერიას და დაემარცხებინა მსოფლიოს უდიდესი არმია.
მოსკოვში არ ელოდნენ სერიოზულ წინააღმდეგობას ფინელების მხრიდან და ლაშქრობას როგორც ,,სამხედრო გასეირნებას”, ისე აღიქვამდნენ. ნიკიტა ხრუშჩოვი თავის მემუარებში წერს, რომ კრემლში თათბირზე სტალინმა განაცხადა: ,,მოდით, დავიწყოთ დღეს... ჩვენ ოდნავ ავუწევთ ხმას და ფინელებს ისღა დარჩებათ, რომ დაგვემორჩილონ. თუ ისინი გაჯიუტდებიან, ჩვენ მხოლოდ ერთხელ გავისვრით და ფინელები უცებ აწევენ ხელებს და დაგვნებდებიან”. ამ აზრის დადასტურებად შეიძლება ჩაითვალოს ის ფაქტიც, რომ ჩრდილო-დასავლეთ ფრონტი შეიქმნა მხოლოდ 1940 წლის 7 იანვარს _ ერთ თვეზე მეტში ომის დაწყების შემდეგ, მაშინ როდესაც პოლონეთში შეჭრის წინ უკვე 1939 წლის 11 სექტემბერ დამთვარებული იყო ორი ფრონტის ფორმირება: უკრაინულის და ბელორუსიულის.
ამგვარი ილუზია საბჭოთა მხედართმთავრების წარმოსახვაში შეიქმნა მოწინააღმდეგე არმიების განკარგულებაში მყოფი შეიარაღების და ცოცხალი ძალის შედარების საფუძველზე.
გარდა იმისა, რომ ფინეთის ჯარი იწყებდა ომს გაცილებით ცუდად შეიარაღებული, ვიდრე კარგად აღჭურვილი წითელი არმია, მას არ გააჩნდა სათანადო მარაგები. ვაზნების და შაშხანების, ავტომატების და ტყვიამფრქვევების რაოდენობა სამხედრო საწყობებში საკმარისი იყო ომის 2,5 თვეზე, ხოლო საწვავის და საცხი მასალების სულ 1 თვეზე.
ფინეთის სამხედრო მრეწველობა წარმოდგენილი გახლდათ ვაზნების ერთი სახელმწიფო ქარხნით, ერთი დენთის და ერთი საარტილერიო ქარხნებით. სსრკ-ს  დიდი უპირატესობა ავიაციაში შესაძლებელს ხდიდა სამივე ქარხნის სწრაფ
გაჩერებას.
მიუხედავად ყველა ობიექტური მონაცემისა, ომი დასრულდა საბჭოთა არმიის სრული კრახით!
აი, ფინელების გამარჯვების რამოდენიმე ფაქტორი:
ფინეთის დამოუკუდებელი სახელმწიფოს წარმოქმნის დღიდან სამხედრო დაგეგმარების ძირითად მიზანს შეადგენდა საბჭოთა კავშირისგან მიუდგომელი თავდაცვის ორგანიზება. დაცვის ძირითად ზღუდეს წარმოადგენდა ,,მანერჰეიმის ხაზი”, რომელიც შედგებოდა რამოდენიმე გამაგრებული დაცვითი ზოლისგან ტანკსაწინააღმდეგო წინაღობებით, ბეტონის ნაგებობებში და ხის მიწურებში განთავსებული საცეცხლე წერტილებით, ერთმანეთთან დაკავშირებული მიწისქვეშა გასავლელებით. საბრძოლო მზადყოფნაში იმყოფებოდა 74 ძველი (1924 წლიდან) და 48 მოდერნიზირებული, კარკად დაცული ტყვიამფრქვევის საცეცხლე წერტილი, ეგრეთწოდებული ,,დოტ”-ი (რუს. - ДОТ) და რამოდენიმე ამგვარად გამაგრებული საარტილერიო წერტილი. სულ მთლიანობაში _ 130 საცეცხლე ნაგებობა, რომელიც განთვსებული იყო 140 კილომეტრიან ხაზზე ფინეთის სრუტის ნაპირიდან ლადოგის ტბამდე. ამ თავდაცვითი ხაზის პრაქტიკულად ახლიდან შექმნას და მის მოდერნიზებას ხელმძღვანელობდა ფინეთის არმიის მთავარსარდალი, ზემოხსენებული გენერალი კარლ გუსტავ მანერჰეიმი.
უკვე ომის დასაწყისშივე ფინეთში დაიწყეს შემოსვლა მოხალისეების რაზმებმა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან. მოხალისეების უმრავლესობა ჩამოდიოდა შვედეთიდან, დანიიდან და ნორვეგიიდან, აგრეთვე უნგრეთიდან. მაგრამ მოხალისეთა შორის იყვნენ სხვა ქვეყნების მოქალაქეებიც, მათ შორის, ინგლისიდან და ამერიკის შეერთებული შტატებიდან, აგრეთვე რუსული თეთრი არმიის მოხალისეები.
30-ანი წლების ბოლოს, დასავლელი მოკავშირეების თვითმფრინავების მისაღებად, ფინეთში აშენდა მრავალი აეროდრომი. ფინური მხარე ომის განმავლობაში განაგრძობდა ჯარების შევსებას ცოცხალი ძალით და მათ მომარაგებას საბრძოლო ტექნიკით, რომელიც შემოდიოდა დასავლელი მოკავშირეებისგან. სულ ომის პერიოდში ფინეთში შემოვიდა 300 თვითმრინავი, 500 ქვემეხი, 6 ათასი ტყვიამფრქვევი, 100 ათასი შაშხანა, 650 ათასი ხელის ყუმბარა, 2,5 მილიონი ნაღმი და 160 მილიონი ვაზნა. ფინელების მხარეს იბრძოდა 16-19 ათასამდე მოხალისე.
წითელი არმიისთვის არასასიამოვნო სიურპრიზი აღმოჩნდა ფინელების მიერ საბჭოთა ტანკების წინააღმდეგ პირველად მასობრივად გამოყენებული ბოთლები ცეცხლგამჩენი სითხით, რომელთაც შემდგომში ,,მოლოტოვის კოქტეილი” ეწოდა. ომის სამ თვეში ფინურმა მრეწველობამ გამოუშვა ნახევარ მილიონზე მეტი ასეთი ბოთლი და მათი გამოყენებით 3000 მეტი საბჭოთა ტანკი გამოიყვანეს მწყობრიდან.
როგორც სამხედრო ისტორიკოსები აღნიშნავენ, გარდა მორალური უპირატესობისა, ფინელების გამანადგურებელი გამარჯვება წითელ არმიაზე ძირითადად განაპირობა პარტიზანული ომის ტაქტიკის გამოყენებამ. საზღვრის მონაკვეთი ლადოგის ტბის ჩრდილოეთით არ იყო გამაგრებული. აქ წინდახედულად მიმდინარეობდა მზადება პარტიზანული ბრძოლებისთვის, მით უმეტეს, რომ ადგილობრივი პირობები ამისათვის ყველა პირობას ქმნიდა: დაჭაობებული, ტყიანი ადგილი, სადაც შეუძლებელია საბრძოლო ტექნიკის სრულფასოვანი გამოყენება, გრუნტის ვიწრო გზები, რომლებზეც მტრის ჯარი სრულიად დაუცველია.
ყველაზე მძიმე და სისხლისმღვრელი ბრძოლები გაიმართა სწორედ კარელიის ყელზე. საბჭოთა სარდლობას ჰქონდა მხოლოდ ფრაგმენტული აგენტურული მონაცემები ბეტონის გამაგრებულ ზოლებზე და, ამიტომ ,,მანერჰეინის ხაზის” გარღვევისთვის გამოყოფილი ძალები არასაკმარისი აღმოჩნდა. წითელი არმია, რომელიც ადვილი გასეირნებისთვის ემზადებოდა, მთელი ზამთრით გაიჭედა დაჭაობებულ ტყეებში, გრუნტის ვიწრო გზებზე.
სწორედ აქ ითამაშა გადამწყვეტი როლი ფინელების მიერ ,,ზამთრის ომში” ფართოდ გამოიყენებულმა პარტიზანული ომის ტაქტიკამ. მძიმე ბრძოლები გაიმართა კარელიაში. დიდი დანაკარგები განიცადეს მე-8 და მე-9 წითელი არმიის შენაერთებმა, რომლებიც მოქმედებდნენ ხშირ, ჭაობიან ტყის მასივებში გამავალ ვიწრო საგრუნტო გზების გასწვრივ. იყო ადგილები, სადაც ოკუპანტის ჯარი ფინელებმა უკუაგდეს საზღვრამდე. ავტომატებით შეიარაღებული მოთხილამურეების მცირერიცხოვანი ავტონომიური რაზმები, უპირატესად ღამით, თავს ესხმოდნენ გზებზე მიმავალ საბჭოთა საჯარისო ნაწილებს, ხოლო შეტევის შემდეგ თავს აფარებდნენ ტყეს, სადაც ფინელებს მოწყობილი ჰქონდათ ბაზები.
გარღვევაში წინ გასული წითელე არმიის ნაწილები, უმეტესწილად აღმოჩნდებოდნენ ხოლმე ალყაში და მათ უწევდათ უკან გარღვევითვე დაბრუნება, ხშირად საბრძოლო ტექნიკის და შეიარაღების მიტოვებით.
ფართოდ გახდა ცნობილი ბრძოლა სუომუსალმისთან, კერძოდ, 44 დივიზიის და მე-9 არმიის ისტორია. 14 დეკემბრიდან დივიზია წინ მიწევდა ვაჟენვარას რაიონიდან სუომუსალმის გზით, რათა დახმარებოდა ფინელების მიერ ალყაში მოქცეულ 163 დივიზიას. საბჭოთა საჯარისო ნაწილების გადაადგილება სრულიად არ იყო ორგანიზებული. დივიზიის ნაწილები დიდად გაიჭიმნენ ტყეში გამავალ გზებზე, შედეგად მათ ადვილად ესხმოდნენ თავს ფინელი მოთხილამურე პარტიზანები. საბოლოოდ, 7 იანვარს დივიზიის წინსვლა შეჩერებულ იქნა, ხოლო მისი ძირითადი ნაწილები აღმოჩდნენ ალყაში. მდგომარეობა არ იყო უიმედო, რადგან დივიზია ფლობდა ფინელებთან შედარებით დიდ უპირატესობას ტექნიკაში, მაგრამ დივიზიის მეთაურმა ვინოგრადოვმა, პოლკის კომისარმა პახომენკომ და შტაბის უფროსმა ვოლკოვმა თავდაცვის ორგანიზებას და ალყიდან ნაწილების გამოყვანას, გამოქცევა ამჯობინეს. ლაშქრის დატოვებასთან ერთად ვინოგრადოვმა დივიზიაში გასცა ბრძანება, მიეტოვებინათ საბრძოლო ტექნიკა და ისე გამოსულიყვნენ ალყიდან. შედეგად ბრძოლის ველზე დარჩა 37 ტანკი, სამასზე მეტი ტყვიამფრქვევი, რამოდენიმე ათასი შაშხანა, 150-მდე მანქანა, ყველა რადიოგადამცემი სადგური, ცხენები და მრავალი სხვა. ალყიდან გამოსვლისას, ათასზე მეტი ადამიანი პირადი შემადგენლობიდან დაიჭრა და მოიყინა, დაჭრილების ნაწილი ტყვედ ჩავარდა. შემდგომ, ჩადენილი დანაშაულისთვის ვინოგრადოვი, პახომენკო და ვოლკოვი დახვრიტეს დივიზიის მწყობრის წინ.
წითელ არმიას უდიდეს ზარალს აყენებდნენ სნაიპერები, ეგრეთ წოდებული _ ,,გუგულები”, რომლებიც ხსნიდნენ ცეცხლს ხეებიდან. ,,გუგულები” _ ფინელი სნაიპერების სლენგური დასახელებაა 1939 _ 1940 წლების საბჭოურ-ფინურ ომის დროს. სნაიპერებს მოწყობილი ჰქონდათ მაღალ ფიჭვზე სპეციალური ფიცარნაგები, საიდანაც მოხერხებულად აწარმოებდნენ დამიზნებით სროლას. პირველ რიგში ,,გუგულები” ანადგურებდნენ მეთაურ ოფიცრებს, რაც იწვევდა პანიკას და ჯარის დემორალიზაციას.
ყველაზე ცნობილი მათ შორის გახლდათ სიმო ხაიხა (ფინ.- Simo Hayha), ის ითვლება მეორე მსოფლიო ომის საუკეთესო სნაიპერად, ხოლო ზოგიერთის აზრით ის საუკეთესოა მსოფლიოშიც. სიმო ხაიხამ თავისი სნაიპერული შაშხანით გაანადგურა 542 წითელარმიელი და რამოდენიმე ასეული მებრძოლი ავტომატით, რისთვისაც საბჭოთა არმიაში მეტსახელად ,,თეთრი სიკვდილი” შეარქვეს.
ამ სამხედრო აგრესიის შედეგად საბჭოთა კავშირი გაირიცხა ერთა ლიგიდან, ხოლო "ზამთრის ომი" დასრულდა მოსკოვის სამშვიდობო ხელშეკრულების დადებით.

სიმო ჰაიჰა ”ზამთრის ომისას” - ყველა დროის რეკორდსმენი სნაიპერი

გუერილა

ფრანსისკო გოიას ნახატი - ესპანელი ”გუერილა” ხუან მარტინ დიასი

კახა ესებუა

ყველგან და არსად

“სადაც ჩვენ ჩავდიოდით, ისინი ქრებოდნენ; როდესაც ვტოვებდით რომელიმე ადგილს, მაშინვე ჩნდებოდნენ. ისინი იყვნენ ყველგან და არსად. მათ არ ჰქონდათ ხელშესახები წერტილი, სადაც ჩვენ იერიშის მიტანას შევძლებდით”, – წერდა ერთ-ერთი პრუსიელი ოფიცერი საკუთარ დღიურებში XIX საუკუნის დასაწყისში, ნახერვარკუნძულის ომისას ესპანელ პარტიზანებზე, იგივე გუერილებზე. ”გუერილა”, მცირე ომი, ანდაც ჩვენთვის ყველაზე გასაგები დეფინიცია – პარტიზანული მოძრაობა. ეს არაკონვენციური  სამხედრო დაპირისპირების ერთ-ერთი სახეა. რისთვის ან ვისთვის არის ის მისაღები? შეზღუდული ადამიანური და მატერიალური რესურსების მქონე მხარისთვის, რომელსაც არ აქვს იმის ფუფუნება, რომ მრავალრიცხოვან და კარგად მომზადებულ მოწინააღმდეგეს ბრძოლის ველზე კონვენციური, სიმეტრიული ბრძოლა გაუმართოს.
ტერმინი გუერილა პირველად სწორედ ნახსენებ ნახევარკუნძულის ომში გაჩნდა ესპანელი მებრძოლების დასახასიათებლად, როცა მათ ნაპოლეონის ძლევამოსილ არმიას უდიდესი დანაკარგი მიაყენეს, შემდეგ კი ერთ-ერთი მიზეზი გახდნენ ფრანგული იმპერიის დაშლა-დანაწევრებისა. ტერმინი მაშინ გაჩნდა, თუმცა მისი ფესვები ანტიკურ ხანაში მიდის, როცა სკვითები მსგავსი ტაქტიკით ებრძოდნენ ალექსანდრე მაკედონელის უძლეველ არმიას; რომაელები კი მეორე პუნიკურ ომში იყენებდნენ ჰანიბალის წინააღმდეგ.
ამის შემდეგ ომის ეს ხერხი საუკუნეების განმავლობაში ბევრჯერ გამოიყენეს ევროპისა და აზიის სხვადასხვა ერებმა, ზოგჯერ შედეგიანად და ზოგჯერ უშედეგოდ.
თუმცა, მოდით, თავად ტაქტიკას დავუბრუნდეთ. რა მიზნების რა საშუალებებით მიღწევას ცდილობენ პარტიზანები? პოლიტიკური მიზანი პარტიზანულ ომს სხვადასხვა შეიძლება ჰქონდეს იმ კონკრეტული ისტორიული ვითარებიდან და სოციალური განწყობიდან გამომდინარე, რომელშიც ის იბადება. შესაძლოა, ეს იყოს ბრძოლა დიდი და ძლევამოსილი დამპყრობლის წინააღმდეგ, როგორც ეს ნახევარკუნძულის ომში, ან თუნდაც ჩვენთვის ბევრად ახლობელ და ნაცნობ ვიეტნამში, ძლიერი ექსპედიციური არმიის საპირისპიროდ. შესაძლოა, მან სამოქალაქო დაპირისპირების სახე მიიღოს, როგორც, მაგალითად, ჩინეთში, XX საუკუნის 20-იან წლებში სამოქალაქო ომისას. შეიძლება, ის რელიგიურ ნიადაგზე წარმოიშვიას, როგორც ახლო აღმოსავლეთის კონფლიქტები.
რაც შეეხება სამხედრო მიზნებსა და საშუალებებს, პარტიზანული ომის მიმდინარეობას ძალიან თვალნათლად აღწერს ჩინეთის კომუნისტი ლიდერი მაო ძე დუნი საკუთარ წიგნში “პარტიზანული ომის შესახებ” – მოწინააღმდეგე გვიტევს, ჩვენ უკან ვიხევთ, მტერი ბანაკდება, ჩვენ მას მოსვენებას არ ვაძლევთ, ის იღლება, ჩვენ ვუტევთ, მტერი გარბის, ჩვენ კონტრშეტევაზე გადავდივართ.
ამ ტიპის ომი სწორედ ძლიერი მოწინააღმდეგის ძალების მუდმივი სტრესის ქვეშ მოქცევაზე, გამოფიტვაზე, ცოცხალი ძალის დემორალიზებაზე და ლოჯისტიკის მოშლაზე არის ორიენტირებული. გუერილების მიზანი არა მტრის საბოლოო განადგურება და მისი დედაქალაქის თავზე საკუთარი დროშის აღმართვა, არამედ მოწინააღმდეგისთვის გაუსაძლისი მდგომარეობის შექმნა და ტერიტორიის დატოვების იძულებაა. მას განსხვავებული სტრატეგიულ-ტაქტიკური ამოცანები გააჩნია, ვიდრე რეგულარულ სამხედრო ძალას. პარტიზანები სამიზნეებად ძირითადად მაგისტრალურ გზებს, სტრატეგიული ეკონომიკური მნიშვნელობის ობიექტებს, მტრის ცალკეულ საპოლიციო და სამხედრო ქვედანაყოფებს ირჩევენ. ისინი თავს ესხმიან ელვისებური სისწრაფით და “შემთხვევის ადგილს” ასევე მყისიერად ტოვებენ. მობილურობა – სწორედ ის არის ამოსავალი წერტილი, რომელიც განაპირობებს გუერილების ეფექტურობას და თავად მათი უსაფრთხოების ხარისხს. კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი პუნქტი პარტიზანულ ტაქტიკაში თავდასხმის ადგილის შერჩევაა. ამ მცირე და მობილური ჯგუფების ყველაზე საიმედო მოკავშირე რთული ბუნებრივი რელიეფი – ტყიანი მასივები და მთაგორიანი ხეობებია.
თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც პარტიზანები ამის საპირისპიროდ თავს მჭიდროდ დასახლებულ პუნქტებს აფარებენ. ამჟამად ამის ერთ-ერთი საუკეთესო მაგალითი ისლამისტური დაჯგუფება ჰამასია. ურბანისტულ რეგიონებში მათ აღმოჩენა და განადგურება რთული საქმეა, ისინი ხომ ხშირ შემთხვევაში არც ფორმას ატარებენ და არც რაიმე სხვა განმასხვავებელი ნიშანი გააჩნიათ. სწორედ მოსახლეობასთან ურთიერთობა არის პარტიზანული მოძრაობის წარმატების ერთ-ერთი განმაპირობებელი. თუ მოსახლეობა პარტიზანის მხარესაა, ეს მას მიზნების შესრულებას მნიშვნელოვნად უმარტივებს. მოსახლეობა ეხმარება მათ ლოჯისტკური ამოცანების ეფექტურად გადაჭრაშიც. მჭიდროდ დასახლებულ პუნქტში ან მიუდგომელ სოფელში მიღებული თავშესაფარი გუერილასთვის საუკეთესო კამუფლირება და ფორტიფიკაციაა. მოსახლეობა ხშირად პარტიზანებს საბრძოლო საშუალებების შენახვაშიც ეხმარება. ასე იყო ვიეტნამში, როდესაც ამერიკელ მეთაურებს ეგონათ, რომ კონკრეტულ დასახლებას აკონტროლებდნენ, მოგვიანებით ირკვეოდა, რომ აქ ვიეტნამელი მებრძოლების საიდუმლო ბაზები, საცავები და გვირაბები იყო განლაგებული.
პარტიზანი არ უნდა იყოს დამოკიდებული დიდ ბაზაზე ან საწყობზე. ზომის ზრდასთან ერთად მათი აღმოჩენის ალბათობაც მატულობს, შესაბამისად მათი განადგურება სამოქმედო გეგმას მთლიანად ანგრევს. ამიტომაც ამ ტიპის ომში ჩაბმული ნაწილები ძირითადად მცირე საწყობებს და ბაზებს არჩევენ, რათა ერთ-ერთი მათგანის განადგურებამ დაგეგმილი ოპერაცია მთლიანად არ ჩაშალოს. პარტიზანები არასოდეს არ ცდილობენ დაიკავონ და გააკონტროლონ ტერიტორიები. ეს მათ კოდექსს ეწინააღმდეგება. მათი ძირითადი მიზანი მტრის მისსავე კონტროლირებად ტერიტორიაზე შეწუხებაა. ისინი უსიამოვნო სიურპრიზებს სთავაზობენ მათზე ძლიერ მოწინააღმდეგეს სწორედ იქ, სადაც ამას ყველაზე ნაკლებად ელიან.
რას აღწევს პარტიზანი ამით? ძირითადი მიზანი მტრის იმ დონემდე შეწუხება და გამოფიტვაა, რომ ის იძულებული გახდეს დატოვოს ოკუპირებული ტერიტორია. პარტიზანის სტრატეგია ასიმეტრიული საფრთხეების შექმნაა. არარეგულარული სამხედრო დაპირისპირებები დროშიც არარეგულარულ ხასიათს ატარებს. გუერილები ოპერაციებს წელიწადში გარკვეული რაოდენობის დღეებს უთმობენ. დანარჩენი დრო კი ძალების აღდგენაზე და წვრთნაზე იხარჯება. პარტიზანისთვის დაუშვებელია ჩათრეული იყოს რეგულარულ და სწრაფ სამხედრო კონფრონტაციაში.
ახლა კი გადავავლოთ თვალი ისტორიას, გავიხსენოთ ყველაზე მნიშვნელოვანი ომები, სადაც ერთ-ერთი მხარე პარტიზანული ომის ტაქტიკას იყენებდა და ვნახოთ, რა შედეგით დასრულდა ისინი.
პარტიზანული ომების ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულად ნახევარკუნძულის ომი ითვლება. აქ ესპანელმა პარტიზანებმა ნაპოლეონის არმიას 10 ათასობით სამხედრო გაუნადგურეს, სხვადასხვა ქვედანაყოფებს შორის გაწყვიტეს კონტროლი, მთლიანად ჩამოიშალა ჯარის ზურგის მომარაგების სისტემა. მოგვიანებით ნაპოლეონმა ამ ომს “ესპანური წყლული” უწოდა. შედეგად ომი ვალენსიის ზავით და ნაპოლეონის და მეექვსე კოალიციის მარცხით დასრულდა.
თითქმის პარალელურად ნაპოლეონმა პარტიზანებთან კიდევ ერთი ომი წააგო. მოსკოვის აღების შემდეგ ფრანგულმა არმიამ ვერ მოახერხა მიღწეული შედეგის შენარჩუნება. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი მკვლევარი ნაპოლეონის დამარცხებას მკაცრ რუსულ ზამთარს მიაწერს, შეუძლებელია არ აღინიშნოს ფელდმარშალ კუტუზოვის მიერ გაცემული ბრძანება ფრანგების მომარაგებაზე პერიოდული დარტყმების მიყენების შესახებ, რამაც საბოლოოდ ნაპოლეონის ლეგიონი საკვების, ამუნიციისა და ტყვიაწამლის გარეშე დატოვა.
თუმცა ნაპოლეონის ომებამდე პარტიზანულ ელემენტებს ატლანტიკის ოკეანის გადაღმა, ამერკის კონტინენტზე იყენებდნენ. შტატების დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლა ბრიტანეთთან მართალია უამრავ სიმეტრიულ ომს მოიცავდა, თუმცა გარკვეული ქვედანაყოფები, განსაკუთრებით გენერალ ფრენსის მერიონის მეთაურობით ბრიტანელებს ვიწრო კანიონებში სრულიად მოულოდნელად ესხმოდნენ თავს და სანამ კუნძულელები საპასუხო ცეცხლის გახსნას მოახერხებდნენ, სწრაფადვე ტოვებდნენ ტერიტორიას მათთვის კარგად ნაცნობი ბილიკებით. ეს ომიც შეგვიძლია პარტიზანების აქტივში ჩავწეროთ, მას ხომ 1783 წელი და ამერიკის შეერთებული შტატების დამოუკიდებლობის აღიარება მოჰყვა.
პირველ მსოფლიო ომში ისევე, როგორც სამხედრო ოპერაციების ყველა არსებული ტიპი პარტიზანული ომიც ფართოდ გამოიყენებოდა. მას იყენებდა გერმანელი ვიცე-პოლკოვნიკი პოლ ემილ ფონ ლეტოვ-ფორბეკი აღმოსავლეთ აფრიკული კამპანიისას. ამ ტაქტიკით იბრძოდნენ უკრაინელებიც.
ყველაზე დასამახსოვრებელი პარტიზანული ბრძოლები კი ახლო აღმოსავლეთის თეატრში გაიმართა. 1916 წელს ახლო აღმოსავლეთმა ომის მსვლელობაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა. ბრიტანეთმა არაბ ადგილობრივ ლიდერებთან დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე საკუთარი არმია ახლო აღმოსავლეთში შეიყვანა, თუმცა მალე მიხვდა, რომ ადგილობრივი ძალების დამხარების გარეშე აქ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწევდა. ბრიტანული და ადგილობრივი ძალების მეთაურობა ბრიტანეთის სამეფო არმიის ხელმძღვანელობამ გენერალ ედმუნდ ალენბისა და სრულიად ახალგაზრდა, 27 წლის კაპიტან თომას ედუარდ ლოურენსს მიანდო. არაბთა რეგულარული ძალები ალენბის დაქვემდებარებაში შევიდა, ახალგაზრდა ლოურენსს კი საკუთარი ბრიტანული კონტიგენტის გარდა მხოლოდ ადგილობრივი არაბი მოსახლეობა შერჩა, რომელმაც იარაღის მოხმარებაც კი არ იცოდა. ახალგაზრდა ოფიცერი მიხვდა, რომ ამ კონტიგენტით ის თურქებს ტოლსწორად ვერ დაუპირისპირდებოდა. ლოურენსი მაშინვე შეუდგა ადგილობრივი კადრების რეკრუტირებას და პარტიზანული მოძრაობის ორგანიზებას. შედეგად ორწლიანი ბრძოლების შედეგად მან რამდენიმე მნიშვნელოვანი ქალაქის დაკავება და ალენბის ძირითადი ძალებისთვის უდიდესი დახმარების გაწევა მოახერხა.
კიდევ ერთი აღსანიშნავი კონფლიქტია ირლანდიის ბრძოლა დამოუკიდებლობისთვის. XX საუკუნის ათიანი წლებიდან კონფლიქტი ბრიტანეთის იმპერიულ ძალებთან ინტენსიური გახდა. 1919-1921 წლებში კი სერიოზულ სამხედრო კონფრონტაციად იქცა. ირლანდიელები იყენებდნენ როგორც საველე პარტიზანულ “მფრინავ რაზმებს”, ასევე ურბანისტულ ტაქტიკას, რაც მტერზე მჭიდროდ დასახლებულ პუნქტებში იერიშების მიტანას გულისხმობს. 1921 წელს ბრიტანეთმა გააცნობიერა, რომ ირლანდიაში სამხედრო ყოფნის გამო ძალიან მაღალ პოლიტიკურ და სამხედრო საფასურს იხდიდა. შედეგად ხელი მოეწერა ანგო-ირლანდიურ შეთანხმებას, რომლის მიხედვითაც ირლანდია ბრიტანეთის უშუალო დაქვემდებარებიდან გამოვიდა და ე.წ. დომინიონის ქვეყნებში შევიდა.
მეორე მსოფლიო ომში პირველთან შედარებით ბევრად აქტიურად გამოიყენებოდა ბრძოლის პრატიზანული ტაქტიკა. მას ძირითადად მოკავშირეები ფაშისტური კოალიციის წინააღმდეგ იყენებდნენ. მას შემდეგ, რაც 1938 წელს გერმანიამ ცენტრალური ევროპის მნიშვნელოვანი ნაწილის ოკუპაცია დაიწყო, პოლონეთში, ჩეხეთში და სხვა ქვეყნებში პარტიზანული მოძრაობის ორგანიზება დაიწყო. ამის შემდეგ, როცა მსოფლიო ომის ფრონტი თითქმის მთელ მსოფლიოზე გაიშალა წარმატებული გერმანული ოპერაციების ტერიტორიაზე წინააღმდეგობის სერიოზული კერები ჩნდებოდა. პარტიზანული მოძრაობები შეიქმნა პოლონეთში, ჩეხოსლოვაკიაში, დანიაში, ნორვეგიაში, საფრანგეთში, ალბანეთში, საბჭოთა კავშირში, იუგოსლავიასა და სხვა ქვეყნებში. ამ მოძრაობის ორგანიზაციაში კონტინენტურ ევროპას ბრიტანული სპეციალურ ოპერაციათა სამმართველო ეხმარებოდა. ეს იყო საიდუმლო ორგანიზაცია, რომელიც ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრის, უინსტონ ჩერჩილის ინიციატივით შეიქმნა. მისი მიზანი მთელს ევროპაში წინააღმდეგობების კერების გაღვივება და ფაშიუსტური კოალიციისთვის წინსვლასა და ოკუპირებულ ტერიტორიებზე განმტკიცებისთვივის ხელის შეშლა წარმოადგენდა. თუმცა სპეციალურ ოპერაციათა სამმართველო მხოლოდ მოკავშირე ქვეყნების დახმარებით არ შემოიფარგლებოდა. ორგანიზაციაში ბრიტანეთის დაცვის პარტიზანული გეგმაც მუშავდებოდა, რადგან ნაცისტური კოალიციის კუნძულზე შეჭრაც არ იყო გამორიცხული. გარდა პარტიზანული მოძრაობის ორგანიზებისა სამმართველო აქტიურ სააგიტაციო მუშაობას ეწეოდა, რაც პარტიზანების მიმართ მოსახლეობის მხარდაჭერას ზრდიდა. თუმცა პარტიზანების პარალელურად ქვეყნების უმეტესობაში არსებობდა კონვენციური არმიებიც, მაგალითად, იუგოსლავიაში, სადაც პარტიზანული ომი ყველაზე დიდი სიმძლავრით იყო გაჩაღებული, 400 ათასიანი კონვენციური არმიაც არსებობდა, ბელორუსიაში კი 300 ათასიანი.
დღემდე დაუდგენელია საბჭოთა პარტიზანების რაოდენობა, თუმცა მათ ფაშისტური გერმანიის, რეგულარულ ძალებს უდიდესი ზიანი მიაყენეს. ბუნებრივი რელიეფიდან გამომდინარე ყველაზე ფართოდ პარტიზანული მოძრაობა სამხრეთ ევროპის ფრონტზე გაიშალა. ამ ბრძოლაში იუგოსლავიასთან ერთად აქტიურად იყო ჩართული საფრანგეთიც. თუმცა ყველაზე დიდი ოპერაციის მომზადებაში საბჭოთა პარტიზანებმა მიიღეს მონაწილეობა. ოპერაცია ბაგრატიონის (ქართველი გენერლის, პეტრე ბაგრატიონის საპატივცემულოდ) ჩატარება მხოლოდ მას შემდეგ გახდა შესაძლებელი, რაც პარტიზანებმა აღმოსავლეთ ფრონტზე მთლიანად მოარღვიეს გერმანელთა ლოჯისტიკა. ომში ამერიკის შეერთებული შტატების ჩართვის შემდეგ პარტიზანული ბრძოლები აზიის ფრონტზე, იაპონიის წინააღმდეგაც გაჩაღდა.
ვიეტნამის ომს მკვლევარების უდიდესი ნაწილი არაკონვენციურ დაპირისპირებათა ჯგუფს მიაკუთვნებს. ომის დასაწყისში, 60-იანი წლების პირველ ნახევარში, სანამ ტონკინის ინციდენტის შემდეგ ომში ამერიკის შეერთებული შტატები ჩაერეოდა, ომი მართლაც მთლიანად პარტიზანული ტაქტიკით მიმდინარეობდა. რელიეფიც შესაფერისია ამ ქვეყანაში, ბრინჯის ყანები და ჯუნგლები მეომრებისთვის საუკეთესო სამალავს წარმოადგენს, თუმცა ამერკის ომში ჩართვის შემდეგ დაპირისპირებამ ნელნელა კონვენციური ომის სახე შეიძინა. ვიეტნამელ კომუნისტებს შეიარაღებით საბჭოთა კავშირი ამარაგებდა. პარტიზანი მეომრები ნელ-ნელა ტანკებმა და თვითმფრინავებმა ჩაანაცვლეს, თუმცა ომის ბოლომდე პარტიზანულ მოძრაობას თავისი დამხმარე ფუნქცია არ დაუკარგავს. ჩამონათვალის გაგრძელება დაუსრულებლად შეიძლება. უამრავია მაგალითები როგორც ღრმა წარსულიდან, ასევე თანამედროვეობაშიც. უამრავმა ცნობილმა და სახელიანმა ადამიანმა თავისი მოღვაწეობის დიდი ნაწილი სწორედ ომის ამ სახის მეცნიერულ შესწავლას მიუძღვნა, მათ შორის ჩინელმა მაო ძე დუნმა და კუბელმა ჩე გევარამ. საინტერესო მოსაზრებები გუერილას შესახებ კლაუზევიცმაც დაგვიტოვა.
მთავარი აზრი ერთია – პარტიზანული ომი და მისი ისტორიული მაგალითები არის იმის მანიშნებელი, რომ არასოდეს არ უნდა დანებდე, თუნდაც შენს წინააღმდეგ მსოფლიოს უდიდესი იმპერია მთელი მისი სიმძლავრით იბრძოდეს. ეს არის ფსიქოლოგიური მოძღვრება გაუტეხელობის და მუდმივი წინააღმდეგობის შესახებ. ეს არის მოძღვრება იმის შესახებ, რომ ბრძოლას ყოველთვის აქვს აზრი.

ძეგლი ესპანელ პარტიზან ქალს